Jest wiele różnych definicji słuchu fonematycznego. Jedna z nich, określa słuch fonematyczny jako umiejętność rozróżniania fonemów (dźwięków mowy ludzkiej), występujących w danym języku. Wg niej jest to złożony proces analizy i syntezy dźwięków mowy. Oznacza to, że dziecko może wyodrębnić z potoku mowy - wyrazy, w wyrazach - sylaby, w sylabach - głoski, a także uchwycić kolejność głosek w wyrazie. Właściwie wykształcony słuch fonematyczny umożliwia prawidłową wymowę, wychwytywanie różnic między słowami podobnie brzmiącymi, ale mającymi inne znaczenie, a w końcu dokonywanie analizy i syntezy słuchowej wyrazów, co stanowi podstawę w nauce czytania i pisania. Słuch fonematyczny kształtuje się w trakcie rozwoju mowy dziecka w sposób spontaniczny i niezamierzony.

Słuch fonematyczny w dużym stopniu warunkuje osiągnięcie prawidłowego rozwoju mowy dziecka oraz opanowanie umiejętności czytania i pisania.

Zaburzenia słuchu fonematycznego utrudniają lub uniemożliwiają odbiór mowy, zaburzają rozwój mowy dziecka lub wywołują zaburzenia mowy już ukształtowanej. Często powodują trudności w czytaniu (uporczywe literowanie) i pisaniu ze słuchu.

Przykładowe ćwiczenia słuchu fonematycznego.

1. Ćwiczenia na materiale bezliterowym – ćwiczenia słuchowe i rytmiczne:

• Rozpoznawanie dźwięków i szmerów (przesypywanie różnych materiałów sypkich: piasek, kamienie, żwir; eksponowanie dźwięków charakterystycznych dla różnych pojazdów, głosów zwierząt , sprzętu gospodarstwa domowego, rozpoznawanie dźwięków różnych instrumentów...)
• Odtwarzanie przez dzieci słyszanego rytmu przy pomocy wystukiwania np. patyczkiem o bębenek, wyklaskiwania, wytupywania.
• Odgadywanie odgłosów docierających zza zasłony (przelewanie wody, rozdzieranie papieru, przesuwanie krzesła, gwizd czajnika, brzęk kluczy…)
• Rozpoznawanie melodii piosenek po zaśpiewanym fragmencie.

2. Ćwiczenia na materiale literowym:

• Wyodrębnianie zdań w mowie, słów w zdaniach:

- słuchanie wypowiedzi o ubogiej treści, np. ,,To kotek. On pije mleko”, a następnie rysowanie przez dzieci tylu kółek (kresek), ile jest zdań

- układanie zdań przez dzieci na podstawie ilości patyczków (patyczki oznaczają słowa) np. I I I I    Ala ma małego brata.

- zabawa w dopowiadanie brakującego słowa w zdaniu (np. gruszka jest żółta, a wiśnia...)

- dokańczanie słów (pokazujemy dziecku obrazek i wypowiadamy pierwszą część słowa, dziecko dopełnia drugą sylabę np. pił – ka , ry – ba).

• Wyodrębnianie sylab w słowach:

- zabawa w poszukiwanie przedmiotów , których nazwy zaczynają się od - ,,sza” (szalik , szafa ...)

- wybieranie obrazków w nazwach, w których jest sylaba - ,,ro”(rower, krowa, korona ...)

- zabawa w sklep: dzieci podchodzą do stolika, na którym leży dużo przedmiotów, rodzic poleca ,,kupić” przedmioty, których nazwa zaczyna się od np. ,,bu” (budyń, burak ...)

- wyszukiwanie słów rozpoczynających się na daną sylabę, np. ,,ma”

- wyszukiwanie słów kończących się na daną sylabę: np. ,,ki”( wor-ki, lal-ki …)

- łańcuch sylabowy: dziecko wypowiada dwusylabowy wyraz, dzieli go na sylaby, druga sylaba staje się początkiem nowego wyrazu np. wa- ta, ta-ma.

• Podział wyrazów na sylaby (dziecko nazywa obrazki, a następnie dzieli je na sylaby i liczy):

- analiza z podskokami - podajemy dziecku wyraz, a jego zadaniem jest podzielić go na sylaby, po wymówieniu każdej z nich musi podskoczyć np. balony - ba ( podskok) lo (podskok) ny (podskok).

• Podział wyrazów na sylaby i wyodrębnianie głosek w sylabie:

- podawanie dziecku wyrazów zaczynających się samogłoską, która stanowi sylabę, wyodrębnianie przez dziecko sylab (o-ko, A-la, E-wa ...)

- podawanie sylab zamkniętych( ul- , ok- , ap- , ar- , ... - dziecko wyodrębnia samogłoskę)

- wypowiadanie grupy sylab, dziecko podnosi rękę, gdy usłyszy określoną sylabę np. ,, pa” (da pa ba ga ka ta pa ta)

• Wybieranie i segregowanie przedmiotów oraz obrazków na podstawie dźwiękowych właściwości ich nazw:

- dziecko wskazuje przedmioty, których nazwy rozpoczynają się od tego samego dźwięku lub tej samej sylaby;

- segregowanie obrazków; rozkładamy obrazki z dwóch grup np.(s-sz), a dziecko ma ułożyć je w dwóch szeregach np.

   s- sałata, samolot, słoń

   sz- szafa, szal, szyny.

• Tworzenie wyrazów z podanych głosek i ich zamiana:

- zabawa ,,Kto powie ?” - wyszukiwanie słów na daną głoskę np. ,,t” ( tata, torba, taca, tory …)

- zamiana słów: ,,zmień ostatnią lub pierwszą głoskę tak, aby powstało nowe słowo: nos - ,,s” na ,,c” - noc

- układanie wyrazów: mając trzy obrazki przed sobą zadaniem dziecka jest z pierwszych głosek nazw kolejnych obrazków ułożyć słowo

   ryba   auto   koza   = rak

• Różnicowanie głosek opozycyjnych:

- nazywanie poszczególnych obrazków przez rodzica, pokazywanie właściwego obrazka przez dziecko     (wyrazy różnią się np. dźwięcznością)

półka- bułka                             budy- buty

pal-bal                                       domek- Tomek.